Konuyu Oyla:
  • Derecelendirme: 0/5 - 0 oy
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
İsimler (adlar) ve Özellikleri
#1
İsimler (adlar) ve Özellikleri


İsimler (adlar) ve Özellikleri


İsim (ad) : Canlı, cansız varlıkları veya kavramları tanımamıza yarayan kelimelerdir.

İsim çeşitleri
1-Varlıklara Verilişine göre:
a- Özel isimler: Eşi benzeri olmayan, tek olan varlıklara verilen isimlerdir.
Türkiye, Ankara, Ahmet, Güneş, Akdeniz, Türkçe, Van Gölü...
b-Cins isimler: Eşi benzeri olan, aynı türden birden çok varlığı anlatan isimlerdir.
Kuş, kitap, masa, toprak, karanfil, el, elma ...

2- Varlıkların sayılarına göre isimler:
a-Tekil isimler: Sadece bir varlığı anlatan isimlerdir. Bu kelimelerde –ler, -lar çoğul ekleri olmaz.
Masa, harita, ev, okul, gece, araba ...
b-Çoğul isim: Aynı türden birden çok varlığı anlatan isimlerdir. Çoğul isimler –ler veya –lar çoğul eklerinden birini alırlar.
Ağaçlar, böcekler, şehirler, yollar, binalar...
c-Topluluk ismi: Yazılış olarak tekil, içinde barındırdığı varlık miktarı olarak çoğul olarak kullanılan isimlerdir.
“Sürü” kelimesi çoğul ekini almamıştır. Ama sürünün içinde birden fazla varlık vardır. Koyunlar, keçiler gibi.
Millet, ordu, alay, bölük, takım, manga, orman, aile, grup, tim, ekip, küme, dizine, meclis, sınıf, cemaat, koro, demet, çete, jüri… 


Yukarıdaki iki kelimeye dikkat etmek gerekir.
Meclis ve sınıf bina anlamındaysa topluluk ismi değildir.
“Meclisin duvarları yeniden boyanıyor.” derken topluluk ismi değildir.
“Meclis konuyu tekrar görüşecekmiş.” Cümlesinde meclis topluluk ismidir.

“Sınıfın pencereleri silinmemiş.” cümlesinde sınıf topluluk ismi değildir.
“Bu soruya sınıfın tamamı doğru cevap vermiş.” cümlesinde sınıf topluluk ismidir.

3-Varlıkların yapısına göre:
a-Madde (somut) ismi: Beş duyu organımızdan en az biriyle varlığını belirlediğimiz kelimelerdir.
Taş, kalem, ağaç, yağmur, ayak, toprak, duvar...
Işık, hava, gölge, ses, koku somut varlıklardır.
b-Mana (soyut) ismi: Beş duyu organımızla varlığını belirleyemediğimiz ancak toplumca var olduğuna inandığımız kelimelerdir.
Korku, heyecan, akıl, düşünce, keder, aşk, sevinç, duygu, görgü, his...

İsimlerin Yapısı
İsimler yapıları bakımında üçe ayrılırlar
1-Basit isimler:
 Hiçbir yapım eki almamış, başka bir kelimeden türememiş isimlerdir.
Ev, balık, odun, adam, el, yurt gibi.

2-Türemiş isimler:
 Fiil, isim kök veya gövdesine yapım eki getirilerek ortaya çıkan
isimlerdir.
 
gez-i....fiilden isim türemiştir.
Kitap-kitap-lık..... isimden isim türemiştir.

Bir kelime birden fazla yapım eki alabilir:
Çalış-kan-lık, sor-gu-cu, ev-li-lik, öğret-men-lik, Türk-çe-ci, ört-ü, gör-gü-lü, başar-ı-lı.....

3-Birleşik isimler: Birden fazla sözcüğün birleşmesiyle oluşan isimlerdir.
Bu tür birleşmelerde bazı ses olayları da olabilir.
Kay(ı)nana, sütl(ü)aş, Pazar(er)tesi
Bilgisayar, basımevi, ateşkes, külbastı, aslanağzı, kuşburnu, altınbaş, alabalık, karagöz...



İsimlerde Küçültme
İsimlerde küçültme –cik
 ve –ceğiz ekleriyle yapılır. (Ses uyumuna göre ünlüler değişebilir). Bu ekler bahsedilen varlığın göründüğünden daha küçük olduğunu belirtirler

Kitap...kitap-çık
Tepe....tepe-cik
Kuzu...kuzu-cuk
Kalem... kalem-cik
Çocuk.....çocuk-cağız
Burada varlıkları küçültmüştür. Ancak bu ekler her zaman küçültücü özellik taşımazlar.
Cümledeki kullanımına göre:

Mehmetçik her zaman ayaktadır.-(Türk askeri anlamında)
Yavrucağız ne yapacağını bilemezdi ki.-(Acıma anlamında)
Babacığım, ne yaptın?- (sevgi anlamında)
Kuzucuk, buralara mı geldin?- (sevgi anlamında)
Arpacık çıkmış yine gözümde. (isim)
Serçecik, hadi öt bakalım! (küçültme)






İsmin Halleri 


1-Yalın hal:
 Hiç ek almayan ya da durum eklerinden hiçbirini almamış kelimelerdir. Durum ekleri dışındaki ekleri alabilen kelimelerdir. Bu özelliği taşıyan kelimeler aynı zamanda yalın
halde olar kelimelerdir.

Okul, evler, bahçemiz, kitaplar, tepe, orman...
Yalın haldeki bu kelimeler cümlenin öznesi veya belirtisiz nesnesi olurlar.
Çocuk
 sabahları süt içer. (Çocuk özne, süt belirtisiz nesnedir.)

2-Belirtme hali (-i):
 İsimlerin –i eki almış biçimleridir. Bu kelimeler cümlede ise belirtili
nesne görevinde olurlar. “Neyi, kimi?” sorularına cevap verirler.
Öğrenciler
 kitapları sınıflara taşıdılar. (Neyi?)
Dün
 öğretmenimi Kızılay’da gördüm. (Kimi?)

Not: İyelik eki –i ile hal eki –i karıştırılmaktadır.
Evi
 gerçekten çok güzelmiş. (iyelik eki)
Evi
 çok iyi temizlemişlerdir. (hal eki)
Bu ekleri ayırmanın yolu: İlgili kelimenin başına “onun” ya da "onların" kelimeleri getirildiğinde cümleye uyum sağlıyorsa iyelik eki, sağlamıyorsa hal ekidir.

Defteri
 sınıfta kalmış. (Onun) defteri sınıfta kalmış. (-i iyelik ekedir)
Defteri
 getirir misin? (Onun) defteri getirir misin? Cümle bozuluyor. Bu durumda hal ekidir.
Bahçeleri çok güzelmiş. (Onların) bahçeleri çok güzelmiş. Uyuyor.
Bahçeleri göremeden geçtik. (Onların) bahçeleri görmeden geçtik. Uymuyor.

3-Bulunma (-de) hali:
 İsimlere gelerek kalma, içinde bulunma, zaman anlamları katar.
“Kimde?” ve “Nerede?” Sorusunun cevabını verir. Bu kelimeler cümlede yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç) görevinde bulunurlar.
Dün
 köyde düğün vardı.
Kitabım
 Ali’de kaldı.
Akdeniz’de
 sıcak saatler yaşandı. (dolaylı tümleç)
İlkbaharda
 çiçekler açar. (zaman bildirdiğinde zarf tümleci)

4-Ayrılma, çıkış (-den) hali:
 İsim soylu kelimelere –den eki getirilerek yapılır. Çıkma, ayrılma anlamı verir.
Bu kelimeler “kimden, nereden, neden?” kelimelerine cevap verirler.
Eğer kaynak ilgisi kuruyorsa dolaylı tümleç, neden-sonuç ilgisi kuruyorsa zarf tümleci olurlar.
Evden yeni geliyorlar. (çıkış)
Sinemadan daha çıkmadılar.(çıkış)
Konuyu kitaptan öğrendim. (kaynak)
 
Çok korktuğundan elindekini düşürmüş. (sebep-sonuç)

Not: -den eki eklendiği kelimeye sıfat özelliği verebilir.
Sudan
 nedenlerle parayı ödeyemedi. (sıfat)
İçten
 bir bakış neler yaptırmaz ki. (sıfat)

Yapım eki olarak cümlede görev alabilir.
Ahmet benim candan
 dostumdur. (yapım eki)
Buraya sıradan
 insanlar girmeyecekti hani. (yapım eki)

-den eki bir ürünün yapılış maddesini açıklayabilir.
Elbette plastiktendir yapısı.
Kumaştan
 olsa neyse, petrol ürünlerinden yapılmış.
Ara
Cevapla


Hızlı Menü:


Konuyu Okuyanlar: 1 Ziyaretçi